Осы олқылықты жою мақсатында отандық зерттеу тобы «Atraphaxis тұқымдасы өсімдіктерінен алынған полифенолдық кешендер негізінде түзетілген фитопрепараттарды алудың негізгі бағыттары мен перспективалары» атты жобаны іске асыруда. Жоба «Өмір және денсаулық туралы ғылым» басымдық бағыты бойынша фармация, биологиялық белсенді заттар саласында орындалады.

Полифенолдар — табиғи өсімдіктік қосылыстар тобы, оларды ғылым соңғы онжылдықта өте қарқынды зерттей бастады. Олар антиоксиданттық, қабынуға қарсы және микробтарға қарсы қасиеттерімен ерекшеленеді. Зерттеулер полифенолдардың жүрек-қантамыр аурулары, қатерлі ісік және қант диабеті сияқты созылмалы аурулардың даму қаупін төмендетуі мүмкін екенін дәлелдейді.

Бүгінгі таңда нарықта жасыл шай, жүзім тұқымы, миртилла жидегі, гранат сияқты жақсы зерттелген өсімдіктер негізіндегі полифенолдық препараттар бар. Алайда Atraphaxis тұқымдасы — флавоноидтарға, дубильді заттарға және басқа да полифенолдық қосылыстарға бай өсімдіктер тобы — өнеркәсіптік фармацевтикада мүлдем пайдаланылмаған. Қазақстанда өсетін осы өсімдіктердің ерекше химиялық құрамы халықаралық нарықта аналогы жоқ препараттар жасауға мүмкіндік беруі мүмкін.

Бірақ полифенолдармен жұмыс жасаудың маңызды кедергісі бар: олар суда нашар еріп, ағзада тез ыдырайды, бұл терапевтік тиімділігін төмендетеді. Осы мәселені шешу — жобаның өзекті технологиялық міндеттерінің бірі.

Atraphaxis тұқымдасының өсімдіктерін зерттеу бойынша дүние жүзінде жеке жұмыстар болса да, Қазақстанда өсетін A. virgata мен A. pyrifolia өсімдіктеріне кешенді фитохимиялық, фармакологиялық зерттеу жүргізілмеген. Жобада алғаш рет осы өсімдіктердің полифенолдық кешендері толыққанды зерттеліп, биологиялық белсенділігі бағаланады және нақты терапевтік мақсаттарға бағытталған «түзетілген» фитопрепараттар жасалады.

«Түзетілген фитопрепарат» ұғымы жобаның негізгі инновациясын білдіреді. Бұл — жай ғана өсімдік сығындысы емес, белсенді заттардың құрамы мен қасиеттері мақсатты түрде өзгертілген препарат: биожетімділігі жоғарылатылған, жанама әсері азайтылған, нақты терапевтік мақсатқа — иммундық жүйені нығайтуға, қабынуға қарсы әрекетке немесе жүрек-қантамыр жүйесін қорғауға — бағытталған.

Тағы бір инновация — сверхкритикалық флюидті экстракция (СО₂ экстракциясы) технологиясының қолданылуы. Бұл әдіс органикалық еріткіштерге балама ретінде экологиялық жағынан таза, жоғары температураны талап етпейді (сол себепті биологиялық белсенді заттарды сақтайды) және жоғары тазалықтағы концентрат алуға мүмкіндік береді. Нарыктағы дәстүрлі экстракция технологияларымен салыстырғанда бұл нақты бәсекелестік артықшылық.

Жобаның басты мақсаты — Atraphaxis virgata және Atraphaxis pyrifolia өсімдіктерінен бөлінген полифенолдық кешендерді, олардың биологиялық қасиеттерін зерттеу және осы негізде түзетілген фитопрепараттарды жасаудың перспективалы тәсілдерін әзірлеу.

Жоба бірнеше деңгейде маңызды нәтижелер береді.

Ғылыми деңгейде A. virgata мен A. pyrifolia өсімдіктерінің полифенолдық құрамы бойынша кешенді мәліметтер базасы жасалады. Химиялық құрылым мен биологиялық белсенділік арасындағы корреляция анықталады. Өсімдіктің биологиялық белсенді заттарының ағзаға молекулалық деңгейдегі ықпал ету механизмдері нақтыланады.

Практикалық деңгейде биожетімділігі жоғары, нақты терапевтік мақсатқа бағытталған түзетілген фитопрепараттардың алғашқы нұсқалары жасалады. Жергілікті шикізатты пайдалану Қазақстанда отандық фармацевтикалық өндірісті дамытуға мүмкіндік береді, импортқа тәуелділікті азайтады.

Экономикалық деңгейде Atraphaxis өсімдіктерін өнеркәсіптік пайдалану жаңа жұмыс орындарын ашады, ауыл аймақтарының шикізат базасын нығайтады, Қазақстанның биотехнология мен фармацевтика секторларын дамытады.